Υπάρχουν ελληνικές λέξεις που μεταφράζονται εύκολα. Και μετά υπάρχει το φιλότιμο — μια λέξη που μοιάζει απλή στην αρχή, αλλά γίνεται όλο και πιο δύσκολο να εξηγηθεί όσο περισσότερο την σκέφτεσαι.
Συχνά αποδίδεται στα αγγλικά ως “love of honour”, όμως το φιλότιμο περιλαμβάνει πολύ περισσότερα: αξιοπρέπεια, γενναιοδωρία, υπευθυνότητα, περηφάνια, σεβασμό και την ανάγκη να κάνεις το σωστό, ακόμη κι όταν κανείς δεν σε βλέπει. Στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής περιγράφεται, μεταξύ άλλων, ως η έντονη ευαισθησία απέναντι στην προσωπική τιμή και αξιοπρέπεια, αλλά και ως προθυμία και ευσυνειδησία στην εκπλήρωση μιας υποχρέωσης ή ενός καθήκοντος.
Για τους Έλληνες, όμως, το φιλότιμο σπάνια είναι κάτι που χρειάζεται εξήγηση. Είναι κάτι που αναγνωρίζεις στην καθημερινότητα.
Μπορεί να είναι ο γείτονας που θα σου φέρει ένα πιάτο φαγητό επειδή μαγείρεψε περισσότερο απ’ όσο χρειαζόταν. Ο φίλος που θα επιμείνει να σε βοηθήσει στη μετακόμιση, ακόμη κι αν δεν του το ζήτησες. Ο ιδιοκτήτης μιας ταβέρνας που θα προσφέρει κάτι επιπλέον «από το σπίτι». Είναι επίσης η επιλογή να μείνεις λίγο παραπάνω για να ολοκληρώσεις σωστά μια δουλειά, επειδή έδωσες τον λόγο σου. Ή ο οικοδεσπότης που δύσκολα θα αφήσει έναν καλεσμένο να φύγει χωρίς να φάει κάτι ακόμη.
Και κάπου εδώ βρίσκεται η δυσκολία της μετάφρασης. Το φιλότιμο δεν είναι απλώς καλοσύνη, φιλοξενία ή τιμή. Είναι όλα αυτά μαζί και κάτι περισσότερο.
Η λέξη έχει αρχαίες ρίζες. Το σύγχρονο ουσιαστικό προέρχεται από το «φιλότιμος», μια λέξη που συνδέεται με την τιμή και τη διάκριση, ενώ η σημασία της εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου. Στα νέα ελληνικά απέκτησε την ευρύτερη έννοια που συνδέεται με τη γενναιοδωρία, την ευσυνειδησία και την προσωπική αξιοπρέπεια.
Υπάρχει, βέβαια, και μια πιο σύνθετη πλευρά του φιλότιμου. Μπορεί να συνδέεται με την περηφάνια και με το πώς μας βλέπουν οι άλλοι. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Έλληνες λένε πως κάποιος «έχασε το φιλότιμό του» όταν παύει να συμπεριφέρεται με αξιοπρέπεια, υπευθυνότητα ή σεβασμό προς τους γύρω του.
Ίσως γι’ αυτό η λέξη παραμένει τόσο σημαντική. Το φιλότιμο έχει λιγότερο να κάνει με όσα έχεις και περισσότερο με τον τρόπο που φέρεσαι.
Για έναν επισκέπτη στην Ελλάδα, μπορεί να μην εμφανιστεί ποτέ σε έναν οδηγό ή σε ένα μενού. Μπορεί, όμως, να το συναντήσει σε μια μικρή χειρονομία, σε μια απρόσμενη πρόσκληση, σε ένα χέρι που θα προσφερθεί να βοηθήσει ή σε ένα τραπέζι όπου το φαγητό μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ.
Ίσως το φιλότιμο να μην μεταφράζεται απόλυτα. Μετά από λίγο χρόνο στην Ελλάδα, όμως, μπορεί απλώς να το ζήσεις.
