Κάθε χρόνο, στις 28 Οκτωβρίου, η Ελλάδα τιμά μία από τις σημαντικότερες επετείους της σύγχρονης ιστορίας της. Οι ελληνικές σημαίες κοσμούν τα μπαλκόνια, οι μαθητές συμμετέχουν σε παρελάσεις και οι πόλεις σε ολόκληρη τη χώρα θυμούνται τα γεγονότα του 1940, που σημάδεψαν την πορεία της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Πέρα όμως από τη γνωστή ιστορία της άρνησης της Ελλάδας να αποδεχθεί τις απαιτήσεις της φασιστικής Ιταλίας, υπάρχουν λιγότερο γνωστές πτυχές που φωτίζουν καλύτερα τα πρόσωπα, τις πολιτικές συνθήκες και τα γεγονότα πίσω από την εθνική επέτειο.
Ακολουθούν πέντε ενδιαφέροντα στοιχεία που αξίζει να γνωρίζετε για την ιστορία της 28ης Οκτωβρίου.
1. Ο Μεταξάς δεν είπε ακριβώς «Όχι»
Η ιστορία της επετείου συνοψίζεται συχνά σε μία λέξη: «Όχι». Ωστόσο, η πραγματική συνομιλία ανάμεσα στον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας, Ιωάννη Μεταξά, και τον Ιταλό πρέσβη Εμανουέλε Γκράτσι ήταν διαφορετική.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Γκράτσι έφτασε στην κατοικία του Μεταξά στην Κηφισιά, προκειμένου να του παραδώσει τελεσίγραφο εκ μέρους του Ιταλού δικτάτορα Μπενίτο Μουσολίνι. Η Ιταλία απαιτούσε την ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της από την Ελλάδα και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της χώρας.
Σύμφωνα με την αφήγηση του ίδιου του Γκράτσι, ο Μεταξάς απάντησε στα γαλλικά, με τη φράση «Alors, c’est la guerre», που σημαίνει «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».
Η λέξη «Όχι» καθιερώθηκε ως ο συμβολικός τρόπος με τον οποίο αποτυπώθηκε η ελληνική άρνηση του τελεσιγράφου. Με την πάροδο του χρόνου, έγινε το σύμβολο μιας απόφασης που συνδέθηκε με την υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας.
2. Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη υπό δικτατορικό καθεστώς
Μία από τις λιγότερο γνωστές πτυχές της επετείου αφορά το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ελήφθη η απόφαση του 1940.
Ο Ιωάννης Μεταξάς είχε εγκαθιδρύσει δικτατορικό καθεστώς στην Ελλάδα το 1936, γνωστό ως καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Η διακυβέρνησή του χαρακτηριζόταν από λογοκρισία, περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών και καταστολή της πολιτικής αντιπολίτευσης.
Παρά τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος του, ο Μεταξάς απέρριψε τελικά τις απαιτήσεις της Ιταλίας τον Οκτώβριο του 1940.
Η απόφαση αυτή συνδεόταν με τα στρατηγικά συμφέροντα της Ελλάδας, τις διεθνείς της σχέσεις και την απειλή μιας ιταλικής εισβολής. Αξίζει, επομένως, να διαχωρίζουμε την απόφαση αντίστασης σε μια ξένη δύναμη από τον πολιτικό χαρακτήρα της κυβέρνησης που την έλαβε.
Αυτή η ιστορική διάσταση προσφέρει μια πιο σύνθετη εικόνα της εποχής, πέρα από την καθιερωμένη αφήγηση του εθνικού ηρωισμού.
3. Η ιταλική εισβολή ήταν μόνο η αρχή του πολέμου
Η ελληνική άρνηση δεν έμεινε αναπάντητη. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940, ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα από την Αλβανία, η οποία βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή από το 1939. Έτσι ξεκίνησε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος.
Ο ελληνικός στρατός αντιστάθηκε στην εισβολή και, τον Νοέμβριο του 1940, πέρασε στην αντεπίθεση, απωθώντας τις ιταλικές δυνάμεις και προωθούμενος σε περιοχές της αλβανικής επικράτειας.
Η ελληνική αντίσταση αποτέλεσε σημαντικό γεγονός στις πρώτες φάσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε μια περίοδο κατά την οποία μεγάλο μέρος της Ευρώπης βρισκόταν ήδη υπό τον έλεγχο των δυνάμεων του Άξονα ή υπό κατοχή.
Ωστόσο, οι ελληνικές επιτυχίες στο μέτωπο της Αλβανίας δεν απέτρεψαν τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941. Η χώρα καταλήφθηκε τελικά από τις δυνάμεις του Άξονα και ακολούθησε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδος Κατοχής.
Η 28η Οκτωβρίου, επομένως, δεν θυμίζει μόνο την απόρριψη ενός τελεσιγράφου, αλλά και την αντίσταση που ακολούθησε, καθώς και τις θυσίες που συνδέθηκαν με τον πόλεμο.
4. Έλληνες καλλιτέχνες και λογοτέχνες έζησαν τον πόλεμο από κοντά
Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος επηρέασε ανθρώπους από κάθε κοινωνική ομάδα, ανάμεσά τους συγγραφείς, ποιητές και εικαστικούς καλλιτέχνες, οι οποίοι άφησαν αργότερα σημαντικό αποτύπωμα στον ελληνικό πολιτισμό.
Ανάμεσά τους ήταν ο Οδυσσέας Ελύτης, ο σπουδαίος Έλληνας ποιητής που υπηρέτησε ως ανθυπολοχαγός στο αλβανικό μέτωπο. Οι πολεμικές εμπειρίες του συνδέθηκαν με το ποιητικό του έργο, ιδιαίτερα με το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», που εκδόθηκε το 1945.
Στο αλβανικό μέτωπο υπηρέτησε επίσης ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης, ο οποίος επιστρατεύτηκε το 1940.
Οι εμπειρίες αυτών των δημιουργών προσφέρουν μια διαφορετική οπτική για τον πόλεμο: όχι μόνο μέσα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις πολιτικές αποφάσεις, αλλά και μέσα από τη ζωή και το έργο των ανθρώπων που βίωσαν τα γεγονότα.
Η σύνδεση του πολέμου με την καλλιτεχνική έκφραση και τη συλλογική μνήμη αποτελεί σημαντικό κομμάτι του τρόπου με τον οποίο η Ελλάδα θυμάται εκείνη την περίοδο.
5. Η 28η Οκτωβρίου τιμά την άρνηση και όχι το τέλος του πολέμου
Πολλές εθνικές επέτειοι συνδέονται με το τέλος μιας σύγκρουσης ή την υπογραφή μιας συνθήκης ειρήνης. Η 28η Οκτωβρίου έχει διαφορετικό χαρακτήρα, καθώς τιμά την απόφαση που οδήγησε την Ελλάδα στον πόλεμο με την Ιταλία.
Η ημερομηνία συμβολίζει την άρνηση της χώρας να αποδεχθεί τις απαιτήσεις μιας ξένης δύναμης και την απόφαση να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία της, παρά τις συνέπειες που θα ακολουθούσαν.
Σήμερα, η 28η Οκτωβρίου είναι εθνική επέτειος και επίσημη αργία. Μαθητικές και στρατιωτικές παρελάσεις πραγματοποιούνται σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ ελληνικές σημαίες κοσμούν δημόσια κτίρια, σπίτια και δρόμους. Η επέτειος τιμάται επίσης από ελληνικές κοινότητες σε πολλές χώρες του εξωτερικού.
Για όσους ζουν στην Ελλάδα, η ημέρα αποτελεί και μια ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα μια παράδοση που συνδέει την ιστορία με τη δημόσια ζωή. Οι παρελάσεις και οι εκδηλώσεις υπενθυμίζουν πώς ένα γεγονός του 1940 εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας.
Γιατί η επέτειος του «Όχι» παραμένει σημαντική μέχρι σήμερα
Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες μετά τα γεγονότα του Οκτωβρίου του 1940, η επέτειος του «Όχι» εξακολουθεί να κατέχει ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη της Ελλάδας. Η σημασία της δεν περιορίζεται στη γνωστή άρνηση του τελεσιγράφου, αλλά συνδέεται με τις ιστορικές συνθήκες της εποχής, την αντίσταση που ακολούθησε και τις ζωές που επηρεάστηκαν από τον πόλεμο.
Η 28η Οκτωβρίου προσφέρει μια ευκαιρία να κατανοήσουμε καλύτερα την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας και τις παραδόσεις που εξακολουθούν να έχουν ξεχωριστή θέση στη δημόσια ζωή της χώρας.
Είναι μια υπενθύμιση ότι ορισμένες αποφάσεις ξεπερνούν το πρόσωπο που τις λαμβάνει και μετατρέπονται σε σύμβολα συλλογικής μνήμης, αντίστασης και αποφασιστικότητας για την υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας.
